«ایران ویج سرزمين آریاييان»

دكتر فرح زاهدي: ديوارنگاري‌هاي سغديان ديرينه‌تر از متن شاهنامه است

ﺳﻐﺪﯾﺎن ﭘﯿﺶ از آن ﮐﻪ ﻓﺮدوﺳﯽ ﺑﻪ ﺳﺮاﯾﺶ ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ، ﺑﺎ داﺳﺘﺎن‌ﻫﺎي ﺣﻤﺎﺳﯽ اﯾﺮان آﺷﻨﺎ و ﭼﻬﺮهﻫﺎي ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ در ﻣﯿﺎن ﺳﻐﺪﯾﺎن ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮده‌اﻧﺪ. ﺗﺤﻠﯿﻞ دﯾﻮارﻧﮕﺎهﻫﺎي ﺳﻐﺪﯾﺎن از داﺳﺘﺎنﻫﺎي ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ، 5 ﻗﺮن ﭘﯿﺶ از آﻧﮑﻪ ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪاي وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ، ﻣﺤﻮر ﺳﺨﻨﺮاﻧﯽ دكتر ﻓﺮح زاﻫﺪي (استاد فرهنگ و زبان‌هاي باستاني) در ﭼﻬﺎرﻣﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﺑﺰرﮔﺪاﺷﺖ ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ ﺑﻮد.

دﮐﺘﺮ ﻓﺮح زاﻫﺪي ﻣﺪرس ﻓﺮﻫﻨﮓ و زﺑﺎنﻫﺎي ﺑﺎﺳﺘﺎﻧﯽ در اﯾﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع «ﮐﺘﯿﺒﻪﻫﺎي ﯾﺎﻓﺖ ﺷﺪه در ﭘﻨﺠﮑﻨﺪ و ﻧﮕﺎرهﻫﺎي رﺳﺘﻢ» ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ. وي ﮔﻔﺖ: ﻧﺎم ﺳﻐﺪ در ﮐﺘﯿﺒﻪ ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﺎﺳﺘﺎن دارﯾﻮش ﺑﺰرگ آﻣﺪه اﺳﺖ و ﺗﺼﻮﯾﺮي از ﺳﻐﺪﯾﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﭘﯿﺸﮑﺶﻫﺎﯾﯽ ﺑﺮاي دارﯾﻮش ﻣﯽآورﻧﺪ، در آﭘﺎداﻧﺎ دﯾﺪه ﻣﯽﺷﻮد. ﺳﺮزﻣﯿﻦ ﺳﻐﺪ در ﺣﻮزه زراﻓﺸﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ اﻣﺮوزه ﺷﺎﻣﻞ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ و ﺑﺨﺎرا در دو ﮐﺸﻮر ﺗﺎﺟﯿﮑﺴﺘﺎن و ازﺑﮑﺴﺘﺎن اﺳﺖ. وي اﻓﺰود: در ﮐﺘﺎبﻫﺎي ﺗﺎرﯾﺨﯽ ﻫﻤﻮاره ﺳﻐﺪ ﺗﺎﺑﻊ ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن اﯾﺮان ﺑﺎﺳﺘﺎن ﺑﻮده اﺳﺖ؛ اﻣﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﯾﺎد داﺷﺖ ﮐﻪ دوره ﺗﺎرﯾﺨﯽ ﺳﻐﺪ از اﯾﺮان ﺟﺪاﺳﺖ. اﯾﻦ ﺳﺮزﻣﯿﻦ در ﺳﺪهﻫﺎي 6 ﺗﺎ 8 ﻣﯿﻼدي ﺗﺎﺑﻊ ﭼﻨﺪ ﻗﺪرت ﺑﻮد ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ﻫﭙﺘﺎﻟﯿﺎن، ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺗﺎﻧﮓﭼﯿﻦ، ﺧﻠﻔﺎي ﻋﺮب و ﻫﻤﺘﺎﯾﺎن آﺳﯿﺎي ﻣﯿﺎﻧﻪاي آﻧﻬﺎ. ﭘﺲ از ﺷﻤﺎري ﻗﯿﺎمﻫﺎي ﻧﺎﻣﻮﻓﻖ در ﺳﻐﺪ، ﺣﮑﻮﻣﺖ آﻧﻬﺎ در دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻠﻔﺎ ﺣﻞ ﺷﺪ. ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ ﺗﺎ ﺳﺎل 750 ﻣﯿﻼدي، دوﻟﺖ ﺷﻬﺮﻫﺎي ﺳﻐﺪي در دره زراﻓﺸﺎن، اﺳﺘﻘﻼل ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ ﮐﺮدﻧﺪ. وي اﻓﺰود: اﮔﺮ ﺳﺮزﻣﯿﻦ ﺳﻐﺪ ﺑﺎﺳﺘﺎن را ﺑﺨﻮاﻫﯿﻢ ﺗﻘﺴﯿﻢﺑﻨﺪي ﮐﻨﯿﻢ، ﺳﻪ ﻣﻨﻄﻘﻪ را ﺑﺎﯾﺪ ﻧﺎمﺑﺮد، ﻧﺨﺴﺖ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ ﯾﺎ ﺷﻬﺮ اﻓﺮاﺳﯿﺎب، ﮐﻪ ﺷﻬﺮ ﭘﻨﺠﮑﻨﺪ در آن ﻗﺮار دارد، دوم ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﻮروﺧﺸﻪ و ﺳﻮم ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن در ﻧﺰدﯾﮑﯽ ﺑﺨﺎرا. در ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪهﻫﺎي ﺷﻬﺮ ﭘﻨﺠﮑﻨﺪ، اﻣﮑﺎن ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ و ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ زﯾﺴﺘﻦ ﻣﺮدم و ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺗﺠﻠﯽ ﻫﻨﺮ و ادﺑﯿﺎت آﻧﻬﺎ را ﻣﯽﺗﻮان دﯾﺪ. در ﺑﺴﯿﺎري از ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﺷﺨﺼﯽ ﭘﻨﺠﮑﻨﺪ، ﻣﻬﻤﺎنﺧﺎﻧﻪﻫﺎﯾﯽ ﺗﺰﯾﯿﻦ ﺷﺪه و دﯾﻮارﻧﮕﺎرهﻫﺎﯾﯽ دﯾﺪه ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ داراي ﻃﺮحﻫﺎي ﭘﯿﭽﯿﺪهاي اﺳﺖ. اﺷﺮافزادﮔﺎن ﺳﻐﺪي و دﯾﮕﺮ ﺷﻬﺮﻧﺸﯿﻨﺎن، ﺑﺪﯾﻦﮔﻮﻧﻪﺗﻤﺎﯾﻞ ﺧﻮد را ﺑﺮاي ﻧﺸﺎن دادن ﺗﺼﺎوﯾﺮ دﯾﻮاري ﺑﻪ ﻣﻬﻤﺎﻧﺎن ﻧﺸﺎن داده‌اﻧﺪ.

زاﻫﺪي ﯾﺎدآور ﺷﺪ: ﺗﻼشﻫﺎي ﺑﺎﺳﺘﺎنﺷﻨﺎﺳﺎن در ﭘﻨﺠﮑﻨﺪ ﻣﺎ را ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﻣﯽرﺳﺎﻧﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺷﻬﺮ ﺑﺎﺣﻔﻆ اﺻﺎﻟﺖ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺳﻐﺪي ﺧﻮد، داراي ﻣﻨﺎﻃﻘﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺨﺶﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ دارد. در ﻫﺮ ﮐﻮي، ﺧﺎﻧﻪﻫﺎﯾﯽ در ﮐﻨﺎر ﻫﻢ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﺑﯿﻦ ﻫﺮ دﯾﻮار ﺑﺎ دﯾﻮار ﺧﺎﻧﻪﺑ ﻌﺪ ﻓﺎﺻﻠﻪاي اﺳﺖ. در ﺑﻌﻀﯽ از ﻣﺤﻠﻪﻫﺎ، ﺧﺎﻧﻪ ﮐﻮﭼﮏ و در ﺑﻌﻀﯽ دﯾﮕﺮ ﺑﺰرگ‌اﻧﺪ اﻣﺎ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ، ﭼﻪ ﮐﻮﭼﮏ و ﭼﻪ ﺑﺰرگ، نقاشي‌هايي در ﺗﺎﻻرﻫﺎ و اﺗﺎقﻫﺎ دارد. ﺗﺎﻻر ﭘﺬﯾﺮاﯾﯽ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﺷﻬﺮ ﭘﻨﺠﮑﻨﺪ، ﺳﻪ ﺗﺎ ﭼﻬﺎر ﺳﺘﻮﻧﯽ ﺑﻮده اﺳﺖ و دﯾﻮارﻧﮕﺎرهﻫﺎي ﺑﺴﯿﺎر زﯾﺒﺎﯾﯽ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ. رﺳﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﺑﻮده ﮐﻪ در ﺳﺮاﺳﺮ دﯾﻮار ﺗﺎﻻر، ﺗﺼﻮﯾﺮﻫﺎي ﺑﺰرﮔﯽ ﮐﺸﯿﺪه ﻣﯽﺷﺪ. در ﯾﮑﯽ از اﯾﻦ ﺗﺼﻮﯾﺮﻫﺎ، اﯾﺰد ﺑﺎﻧﻮﯾﯽ دﯾﺪه ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ داراي ﭼﻬﺎر دﺳﺖ اﺳﺖ و ﺑﺮ روي ﻧﯿﻤﮑﺘﯽ ﻧﺸﺴﺘﻪ اﺳﺖ. در ﺣﺎﺷﯿﻪ اﯾﻦ ﺗﺼﻮﯾﺮﺑﺰرگ، ﺗﺼﺎوﯾﺮ ﮐﻮﭼﮑﯽ ﻧﯿﺰ ﻧﻘﺎﺷﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ.

وي اﻓﺰود: ﻗﺮﯾﺐ ﺑﻪ ﻫﺸﺘﺎد ﺧﺎﻧﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اواﯾﻞ ﺳﺪه ﻫﺸﺘﻢ ﻣﯿﻼدي ﭘﯿﺪا ﺷﺪه اﺳﺖ. اﯾﻦ ﻗﺮن ﺑﺎﺳﺎل ﺳﺮاﯾﺶ ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﺑﺴﯿﺎر دارد. رﺧﺪادﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در دﯾﻮارﻧﮕﺎرهﻫﺎ ﮐﺸﯿﺪه ﻣﯽﺷﺪه، ﺳﻪ دﺳﺘﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ: ﻧﻘﺎﺷﯽﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در ﺳﺘﺎﯾﺶ اﯾﺰدان و ﺧﺪاﯾﺎن ﺳﻐﺪي اﺳﺖ؛ ﻧﻘﺎﺷﯽﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺣﻤﺎﺳﻪﻫﺎي ﭘﻬﻠﻮاﻧﯽ اﺳﺖ؛ ﺗﺼﻮﯾﺮﻫﺎ و ﻧﻘﺎﺷﯽﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺣﻮادث ﻣﻌﻤﻮﻟﯽ زﻧﺪﮔﯽ ﺳﻐﺪﯾﺎن ﺑﻮده اﺳﺖ. آﻧﻬﺎ داﺳﺘﺎنﻫﺎ و ﺣﮑﺎﯾﺖﻫﺎﯾﯽ را ﮐﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر روزﻣﺮه ﺑﺮاي ﻫﻢ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﺮدﻧﺪ، ﺑﺮ روي دﯾﻮار ﺑﻪﺗﺼﻮﯾﺮ ﻣﯽﮐﺸﯿﺪﻧﺪ. اﯾﻦ ﻧﻘﺎﺷﯽﻫﺎ، آرﻣﺎنﻫﺎ و آرزوﻫﺎي ﺳﻐﺪﯾﺎن را ﻧﺸﺎن ﻣﯽداد.

او اﻓﺰود: ﯾﮑﯽ از اﺗﺎقﻫﺎي ﭘﯿﺪا ﺷﺪه در ﺳﻐﺪ، «اﺗﺎق رﺳﺘﻢ» ﻧﺎم دارد. اﯾﻦ اﺗﺎق در ﺳﺎل 1956 و 57 ﮐﺸﻒ ﺷﺪه و ﻣﻮﺿﻮع اﺻﻠﯽ ﻧﻘﺎﺷﯽ آن، ﻣﺒﺎرزه رﺳﺘﻢ ﺑﺎ دﯾﻮان اﺳﺖ. در ﮐﻨﺎر آن، ﺗﺼﻮﯾﺮﻫﺎﯾﯽ از ادﺑﯿﺎت ﻫﻨﺪي دﯾﺪه ﻣﯽﺷﻮد. در ﺗﺼﻮﯾﺮي دﯾﮕﺮ رﺳﺘﻢ و اوﻻد (در ﺧﻮان ﭘﻨﺠﻢ) ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﯽﺟﻨﮕﻨﺪ. اﯾﻦ ﻧﻘﺎﺷﯽ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻗﺮن 7 ﯾﺎ 8 اﺳﺖ. ﺑﻪﻋﺒﺎرت دﯾﮕﺮ، 4 ﯾﺎ 5 ﺳﺪه ﭘﯿﺶ از ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ ﮐﺸﯿﺪه ﺷﺪه اﺳﺖ.

اﯾﻦﻣﺪرس ﻓﺮﻫﻨﮓ و زﺑﺎنﻫﺎي ﺑﺎﺳﺘﺎﻧﯽ در اداﻣﻪ ﺳﺨﻨﺎﻧﺶ ﮔﻔﺖ: رﺳﺘﻢ اﯾﻦ ﻧﻘﺶﻫﺎ، ﺑﺴﯿﺎر رﺋﺎﻟﯿﺴﺘﯽ اﺳﺖ. او در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﺸﯿﺪه ﺷﺪه ﮐﻪ ﺳﻮار ﺑﺮ اﺳﺐ ﺧﻮد رﺧﺶ اﺳﺖ. در ﭘﺸﺖ ﺳﺮ رﺳﺘﻢ، دﺧﺘﺮي دﯾﺪه ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﮔﯿﺴﻮﻫﺎي ﺑﺎﻓﺘﻪاي دارد و اﺣﺘﻤﺎﻻ ﺑﻪ ﺷﮑﻞ ﻧﻤﺎد ﻓﺮوﻫﺮ اﺳﺖ. ﭘﺮﻧﺪه‌اي ﻫﻢ ﻧﻘﺎﺷﯽﮐﺮده‌اﻧﺪ ﮐﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﯽرود ﺳﯿﻤﺮغ ﺑﺎﺷﺪ. وي اﻓﺰود: در ﺗﺼﻮﯾﺮي دﯾﮕﺮ، رﺳﺘﻢ ﺑﺎ دﯾﻮ ﺳﭙﯿﺪ (در ﺧﺎن ﻫﺸﺘﻢ ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ) ﻣﯽﺟﻨﮕﺪ. دﯾﻮ ﺳﭙﯿﺪ ﺑﻪ ﭘﺎﻫﺎي رﺧﺶ ﭼﺴﺒﯿﺪه؛ اﻣﺎ رﺧﺶﺧﻮﻧﺴﺮد اﺳﺖ. در ﯾﮑﯽ دﯾﮕﺮ از ﺗﺼﻮﯾﺮﻫﺎ، دﺧﺘﺮ رﺳﺘﻢ، ﺑﺎﻧﻮ ﮔﺸﺴﺐ، دﯾﺪه ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﺳﻮار ﺑﺮ اﺳﺐ ﺑﻪ ﺳﻮﯾﯽ ﺣﺮﮐﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ. زﻣﯿﻨﻪﻧﻘﺎﺷﯽ ﻗﺮﻣﺰرﻧﮓ اﺳﺖ.

زاﻫﺪي در ﭘﺎﯾﺎن ﺳﺨﻨﺎﻧﺶ ﮔﻔﺖ: اﯾﻦ ﺗﺼﻮﯾﺮﻫﺎ و ﻧﻘﺎﺷﯽﻫﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﯽدﻫﺪ ﮐﻪ ﺳﻐﺪﯾﺎن ﭘﯿﺶ از آن ﮐﻪ ﻓﺮدوﺳﯽ ﺑﻪ ﺳﺮاﯾﺶ ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎ داﺳﺘﺎنﻫﺎي ﺣﻤﺎﺳﯽ اﯾﺮان آﺷﻨﺎ ﺑﻮده‌اﻧﺪ و ﭼﻬﺮهﻫﺎي ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﻪ در ﻣﯿﺎن ﺳﻐﺪﯾﺎن ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮده‌اﻧﺪ. از ﺳﻮﯾﯽ دﯾﮕﺮ ﺑﺰرﮔﺎن ﺳﻐﺪي ﺑﺎ اﯾﻦ ﮐﺎر ﺧﻮد، ﻣﯿﻬﻤﺎﻧﺎن را ﺳﺮﮔﺮم ﻣﯽﮐﺮدﻧﺪ و در ﺿﻤﻦ ﺣﻤﺎﺳﻪ ﻣﻠﯽ ﺳﺮزﻣﯿﻦ ﺧﻮد را ﻫﻢ ﭘﺎس ﻣﯽداﺷﺘﻨﺪ.