تاریخ و جغرافیای شهر
دهانه غلامان، شهري هخامنشي درسيستان است كه با وجود اهميت و جايگاه ويژه اش تاكنون كمتر از آن سخن به ميان آمده است. شهر دهانه غلامان در عهد هخامنشي و زماني كه در بستر هيرمند آب جريان داشت از اهميت و عظمتي شگرف برخوردار بوده است. محوطه باستاني دهانه غلامان تنها شهر هخامنشي محسوب مي شود كه در 2 كيلومتري روستاي قلعه نواز توابع شهرستان زهك روي تراسي به طول تقريبي 4تا 5 كيلومتر واقع شده است. دراين محوطه آثار و خرابه هاي بسيار زيادي از دوره هاي مختلف تاريخي ديده مي شود كه نشانگر وجود دوره هاي شكوفايي تمدن و فرهنگ درآن محل بوده است .
يك گروه ايتاليايي نخستين افرادي بودند كه در سال 1344 تحقيقات و فعاليت باستان شناسي را دراين محوطه آغاز كردند. اين گروه با كشف آثار و بقاياي شهر و تحقيقات به اين نتيجه رسيد كه اين شهر مربوط به دوره هخامنشي است. اين شهر هخامنشي داراي بخش هاي مختلف شامل صنعتي، مسكوني، عمومي، مذهبي، و بخش حاكم نشين است كه از لحاظ مطالعات باستان شناختي، تاريخي و هخامنشي است كه درآن به روشني مي توان انواع خانه هاي شخصي مردم را در كنار ساختمان هاي دولتي، اجتماعي و مذهبي مشاهده كرد.
محله هاي مسكوني، ساختمان هاي بزرگ عمومي، معبد، خزانه شهر، محله صنعتي و نظامي كه در مساحت يكصد هكتاري اين محوطه ارزشمند جاي گرفته اند بيانگر جايگاه مهم شهر دهانه غلامان در سده هاي 5 و 6 پيش از ميلاد است. دهانه غلامان از نادرترين محوطه هاي باستاني فلات ايران بشمار مي رود كه اطلاعات مفيدي درباره آيين هاي پرستش را درخود جاي داده است.
معماري رسمي هخامنشي و همچنين چگونگي تاثيرپذيري از معماري محلي و تاثير از وضع آب و هوايي در تركيب ساختماني شهر درآن جمع شده است.
به اعتقاد كارشناسان، شهر دهانه غلامان عمر كوتاهي بين 150 تا 200 سال در سده هاي ششم و پنجم پيش از ميلاد داشته و با توجه به اين كه نسبت به طراحي آن اهدافي خاص در نظر بوده از ديگر محوطه هاي باستاني متمايز است. به گفته دكتر سيدمنصورسجادي سرپرست گروه باستان شناسي دهانه غلامان نبود برج و بارو، ديوارهاي دفاعي و قلعه و نيز نبود لايه هاي گوناگون استقراري و آثار منقول يا غير منقول بيانگر عمر كوتاه اين شهر است.
گرچه نام اصلي اين شهر بطور قطع مشخص نشده اما پژوهش هاي كارشناسان و محققان نشان مي دهد كه دهانه غلامان براي مدت كوتاهي مركز سياسي، اداري و اجتماعي در اين منطقه محسوب مي شده است.دهانه غلامان نام جديد اين شهر است كه از تنگه اي طبيعي با همين نام گرفته شده و وجه تسميه آن به خوبي روشن نيست. ظاهرا چون دهانه يا تنگه مذكور يكي از راه هاي ورودي به داخل فلات بوده و در دو سده گذشته برده فروشان، غلامان افريقايي را براي فروش از طريق اين تنگه به خاك ايران وارد مي كرده اند به اين نام معروف شده است.
همچنين با توجه به فقدان هر گونه شي ء قابل توجه و تميز و خالي بودن محوطه هاي حفاري شده در دهانه غلامان از بقاياي سكونت مي توان نتيجه گرفت كه تخليه شهر با نظم و ترتيب بوده و عامل خارجي چون جنگ و جدال يا آتش سوزي درآن نقش نداشته است.
به گفته دكتر سجادي با وجودي كه احتمالا تصميم سياسي، طوفان شن عظيم و خشك شدن ناگهاني بستر رودخانه اي كه به شهر آب مي رسانده در ترك اين شهر دخيل بوده، اما سومين عامل، معقول ترين و بهترين فرضيه به شمار مي رود. باستان شناسان تا كنون 7 فصل در دهانه غلامان سيستان كاوش كرده اند كه نتايج خوبي نيز ازآن حاصل شده است.
كشف آثار نقاشي:
كشف دو نمونه اثر نقاشي بي نظير بر روي ديوار يكي از اتاق هاي شهر هخامنشي دهانه غلامان در استان سيستان و بلوچستان باستان شناسان را شگفت زده كرد. درنخستين اثر نقاشي كشف شده، صحنه اي از شكار به تصوير كشيده شده كه طي آن يك نفر كه احتمال مي رود حاكم و يا اميري باشد بركالسكه اي كه مكعب شكل كه توسط يك اسب قوي هيكل كشيده مي شود سوار است و با تير وكمان در حال تعقيب گراز بزرگي است .يك نيزه به پشت گراز اصابت كرده و تيري نيز در نزديكي محل نيزه فرود آمده وسوار با تير وكمان خود درحال رها كردن تير بعدي است.ظاهرا سوار داراي كلاه ويا نوعي تاج قرمز رنگ است كه به علت فرسودگي نقاشي، كاملا مشخص نيست.
به گفته دكتر سيد منصورسجادي سرپرست گروه باستان شناسي، اين نقاشي در ارتفاع حدود 90 سانتيمتري از كف زمين و درابعاد 35*120 سانمتيمتر با رنگ سياه بر ديوارهاي يكي از اتاق هاي شهر دهانه غلامان نقش بسته و با نقاط سفيد رنگي نيز تزيين شده است. گفته مي شود اين اثر نقاشي شباهت زيادي به اثر مهر استوانه اي داريوش بزرگ در شهر تب در مصر دارد كه هم اكنون در BRITISH MUSEUM نگهداري مي شود.
به گزارش واحد اطلاع رساني سازمان ميراث فرهنگي كشور، در دومين نمونه نقاشي مكشوفه، اثري بصورت كنده كاري شده بر بالاي يك درگاهي و زير سقف يك اتاق در ابعاد 40*50 سانتيمتر نقش بسته است. در اين تصوير كه يك حيوان به احتمال زياد اسب است روبروي پلكاني ايستاده و به نظر مي رسد كه قصد بالا رفتن از اين پله ها را دارد. پلكان مذكور به ساختماني منتهي مي شود كه تصوير يك انسان نيز بالاي آن نقش بسته و احتمال مي رود يك شاه نشين باشد. دكتر سجادي احتمال مي دهد كه فردي پس از مشاهده بناي تخت جمشيد، قصد توصيف آن را داشته و از اين رو به ساده ترين شكل ممكن و با استفاده از يك قلم نوك تيز اين صحنه را بر روي ديوار كنده است.
برگرفته از: پورتال جامع گردشگری ایران (نمای ایران)
"عشق به میهن ضرورت است نه حادثه"